ESNAF TEŞKİLATINA DÖNÜŞTÜKTEN SONRA (GENEL OLARAK)

Ahîlik kurumunun, Osmanlı İmparatorluğunun teşkilatlanması tamamlamasından sonra bazı fonksiyonları sona ermiş ve bir esnaf teşkilatına dönüşmüştür. Bu safhadaki teşkilatlanma tarzı loncaya benzemektedir.

Bilindiği gibi loncalar, esnaf ve san'atkârların toplanıp işlerini görüştükleri yerlerdir. Loncalar; esnaf, tüccar ve san'atkârların davranışlarının, birbirlerine karşı tutumlarının, şikayetlerini ve bu şikayetlere çare bulma yollarının, tecziye ve terbiye yöntemlerini tesbit edildiği yerlerdir(1).

Ahîlerin meydana getirdikleri esnaf teşkilatlarında, yani lonca olarak da ifade edilen yerlerde, tasavvufî düşüncenin ahlâk prensipleri ve yönetimi hâkim ögedir. Gerçi, bu prensiplerin giderek zayıflamış olduğu gözlenir. Ancak tamamen ortadan kalktığı görüşü ileri sürülemez.

Ahîlik esnaf teşkilatına dönüştükten sonra, fütüvvet yaşayışında görülen yönetim basamakların bazıları burada da varlığını devam ettirmiştir. Hatırlanacağı üzere Ahîliğin oluşmasında fütüvvetin de etkisi olduğu belirtilmişti.

Fütüvvet kurumlarında ise bölgeden bölgeye farklılık olmakla beraber şu yöneticiler bulunmaktadır(2):
- Kadı
- Muhtesib
- Şeyh
- Nakib
- Duacı
- Çavuş
- Yiğitbaşı
- Kethüda
- Kolbaşı
- Yiğitbaşı
- Bölükbaşı

Fütüvvetteki yönetim basamaklarından bir kısmı Ahî esnaf kurumunda de görülür. Ahî esnaf kurumunda yönetim hiyerarşik bir kademeleşmeye göre olmaktadır. Yönetim kademelerinin her basamağı bir üst basamağa bağlar. Yönetim dikey teşkilatlanma metoduna uygun bir şekilde oluşturulmuştur. Aynı şekilde denetim ve kontrol dikey olarak gerçekleştirilir.

İlk devirlerde Ahî esnaf teşkilatının yönetim kademesinde dokuz mevki bulunmakta idi. Yönetim hiyerarşisinde mevkiler aşağıdan yukarıya şu biçimde sıralanır(3):
1. Yiğitlik mertebesi
2. Ahîlik mertebesi
3. Nakipler mertebesi
4. Nakipler mertebesi
5. Nakipler mertebesi
6. Nakipler mertebesi
7. Halife mertebesi
8. Şeyh mertebesi
9. Şeyh'ul-Meşayih mertebesi

Yönetim basamakları ise şu şekilde şemalandırılabilir:

Selçuklu devrinden, Osmanlı devletinin ilk kuruluş asrına kadar fazla bir farklılık göstermeyen Ahîlik esnaf yönetim tarzının zamanla bazı değişikliklere uğradığı ve özellikle Osmanlı döneminde devletin daha sıkı kontrolüne girdiği görülür. Bu değişikliklerden sonra yönetimden bazı basamaklar çıkarılmış ve yönetime seçimle yönetici tayin edilme şekli benimsenmiştir. Yönetimdeki değişikliklerden sonra, yönetim zincirinde şu basamaklar kalmıştır:
Yiğitbaşı
Kethüda
Nakip
Şeyh.

Kademeler şu şekilde şemalandırılabilir:

Bunlar seçimle işbaşına gelmekte ve ehl-i hibreden bir veya daha çok kişinin katılmasıyla esnaf heyetini meydana getirmekte idiler(4). İdare heyeti, bir nev'î komiteler yoluyla yönetim tarzının benimsendiğini gösterir. Bununla birlikte yönetim heyetinin üzerinde iki makam bulunmakta olduğu görülür. Bu merciler hükümetin temsilcisi olup, doğrudan doğruya yönetim faaliyetlerinde yer almamışlardır. Bunların görevi denetim ve anlaşmazlıkların giderilmesiyle ilgilidir. İdare heyetini denetleyen ve anlaşmazlıkları gidermeye çalışan kurumlar şunlardır:
- Üyelerlik
- Kadılık

Ahî teşkilatının esas yönetim heyetini meydana getiren yöneticilerle denetleyici merci durumundaki Üyeler ve kadının vazifeleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir.

DİPNOTLAR

1. Pakalın, M.Z., "Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü", Cilt 2, İstanbul, 1983, s. 369.
2. Ergin, O.N., "Mecelle-i Umûr-u Belediye", Cilt 1, İstanbul, 1337, s. 561.
3. Yaman, A., a.g.e., 1974, s. 31.
4. A.g.e., s. 32.