Her
kurumda olduğu gibi Ahîlik'te de kazandırılmak istenen davranışların
bazılarının üyeleri tarafından uygulanmadığı veya zamanla
zayıfladığı söylenebilir. Hatta bazen kazandırılmak istenen
davranışların tam tersinin yapıldığı da görülebilir. Böyle
durumlarda Ahîlik kurumunun meslekî kontrolü, kurum içinde
sağlanmaya çalışılmıştır. Asıl kontrolün, "bireylere
dinî değerlerin kazandırılması ile mümkün olacağı" ilkesi
kabul edilmiştir.
Ahîlere
göre dinî duyguları mükemmelleşen birey, kendini daima Allah'ın
kontrolünde hisseder ve sahtekârlığa yönelmez. Bu yaklaşım,
tasavvufî düşüncelerin zayıfladığı dönemlerde bile genellikle
kabul görmüş, anlaşmazlıklar mümkün olduğu kadar mahkemeye
yansıtılmamıştır. Bu durum Ahî birliklerinin bazı fonksiyonları
ortadan kalkıncaya kadar devam etmiştir.
Ahî
birliklerinin fonksiyonlarının bir kısmının zayıfladığı
esnaf örgütleri döneminde ise, mesleki kontrol, "esnaf
nizamnâmeleri" ve "narh defterleri" temel
alınarak sağlanmaya çalışılmıştır. Kontrol araçları olan
esnaf nizamnâmeleri ve narh defterleri örgütün dışında hazırlanmaktaydı.
